Türkiye’de gelir eşitsizliği uzun süredir yüksek. Ama mesele sadece yüksek olması değil; belki de gördüğümüzden daha derin olması. Son çalışmalar, özellikle 2022 yılında gelir dağılımının sert biçimde bozulduğunu söylüyor. Üstelik bu tabloya baktığımız veriler bile eksik olabilir. Çünkü kullanılan anketler, en zengin kesimi tam yakalayamıyor. Bu da eşitsizliği olduğundan daha düşük gösteriyor.
Zenginler veriye tam yansımıyor
Sorun biraz teknik, biraz da yapısal. Hanehalkı anketleri var elimizde. Ama bu anketler, yüksek gelir grubunu ya bulamıyor ya da tam ölçemiyor. Katılım düşük, beyan eksik, temsil zayıf.
Ücret gelirleri büyük ölçüde kayda giriyor. Ama iş sermaye gelirlerine gelince tablo değişiyor. Faiz, kâr, temettü… Bunların önemli kısmı ölçülemiyor. Dolayısıyla sistem, doğal olarak eşitsizliği aşağı çekiyor. Kağıt üstünde daha “dengeli” bir tablo çıkıyor ortaya.
Asıl kırılma 2022’de yaşandı
2021’den sonra dengeler hızla değişti. Enflasyon yükseldi, sabit gelir eridi. Maaşlar arttı belki ama fiyatlar daha hızlı koştu. Aradaki fark açıldı.
Öte yandan şirket kârları büyüdü. Sermaye kazançları arttı. Aynı dönemde en zengin kesim ile en yoksul kesim arasındaki fark daha da belirginleşti. Öyle ki 2022’de üst gelir grubunun geliri, alt yüzde 50’nin yaklaşık 15 katına çıktı. Az değil.
Resmi veriler gerçeği tam göstermiyor olabilir
Alternatif hesaplamalar devreye girince tablo daha da netleşiyor. Gini katsayısı mesela. Düzeltilmiş hali, resmi veriden 10-12 puan daha yüksek çıkıyor.
Bu fark küçük değil. Çünkü doğrudan şunu söylüyor: Türkiye’de gelir eşitsizliği düşündüğümüzden daha sert. En zengin yüzde 10’un payı da resmi rakamlardan daha yüksek görünüyor. Yani yukarıda toplanan gelir, aşağıya pek inmiyor.
Neden bu kadar açıldı
Tek bir sebep yok. Birkaç şey üst üste geldi:
Enflasyon sabit gelirliyi zayıflattı
Sermaye gelirleri hızla arttı
Ücretlerin toplam gelir içindeki payı düştü
Finansal kazançlar belirli kesimde yoğunlaştı
Bunlar birleşince tablo değişti. Sessiz ama güçlü bir kayma yaşandı.
Daha doğru veri şart
Uzmanlar aynı noktaya işaret ediyor. Veri eksik. Özellikle üst gelir grubunda.
Vergi verileri daha fazla kullanılmalı diyorlar. Zenginlere özel örneklemler yapılmalı. Finansal varlıklar daha iyi izlenmeli. Aksi halde ölçtüğümüz şey, gerçeğin sadece bir kısmı olacak.
